Impactvol financieren in de praktijk: hoe het Havenbedrijf Rotterdam via een publieke prijsvraag CO₂e-uitstoot reduceert

Het idee ontstond vanuit een eenvoudige vraag binnen het Havenbedrijf Rotterdam: doen we alles wat mogelijk is om CO₂e-uitstoot in het havengebied terug te dringen? Om bedrijven te stimuleren hun uitstoot van broeikasgassen te verkleinen, schreef het Havenbedrijf vervolgens Carbonbid uit; een publieke prijsvraag waarmee bedrijven worden gestimuleerd tot kosteneffectieve CO₂e-reductie. Over de totstandkoming en werking van Carbonbid spraken we met Pieter de Waard, strategisch adviseur bij het Havenbedrijf Rotterdam, en Louise Verboeket, onderzoeker en docent aan de Universiteit van Amsterdam. Samen reflecteren zij op de kansen en risico’s van dit financieringsinstrument. “We hebben verschillende ideeën onderzocht om extra CO₂e-reductie te realiseren”, vertelt Pieter de Waard. “Van die ideeën bleek een publieke prijsvraag uiteindelijk het best passend.”

De winnaars

Begin dit jaar riep het Havenbedrijf de winnaars uit van Carbonbid. De winnaars werden bepaald op basis van de kosten per vermeden ton CO₂e-uitstoot: hoe meer reductie tegen lagere kosten, hoe groter de kans op financiering. Acht bedrijven ontvingen uiteindelijk een vergoeding voor projecten die samen aantoonbaar leiden tot 575.000 ton aan CO₂e-reductie binnen het Rotterdamse havengebied.

De keuze voor een publieke prijsvraag

Bij de juridische vormgeving van het instrument betrok het Havenbedrijf, een overheids-N.V. van het Rijk en de gemeente Rotterdam, Louise Verboeket. Zij doet onderzoek naar publieke financiering via prijsvragen en zag direct waarom deze aanpak goed aansloot bij de ambities van Carbonbid. “Het mooie van een publieke prijsvraag is dat je niet vertrekt vanuit een vooraf bedachte oplossing”, legt Louise uit. “Je formuleert het probleem dat je wilt oplossen en laat de markt vervolgens met ideeën komen.”

De keuze voor een publieke prijsvraag in plaats van een klassieke aanbesteding was bewust. “Een publieke prijsvraag bood ons flexibiliteit om de procedure vorm te geven, maar misschien nog wel belangrijker: ook de deelnemers kregen veel ruimte”, vertelt Pieter. “Wat ze ook bedenken, zolang ze het doel maar halen, alles mag.”

Carbonbid bood deelnemers bewust vrijheid

Aanbestedingen hebben niet altijd een goede reputatie, weten beiden. “Veel ondernemers hebben een negatief beeld van aanbestedingen”, zegt Pieter. “Ze denken aan ingewikkelde procedures. Daarom hebben we geprobeerd alles zoveel mogelijk in begrijpelijke taal uit te leggen.”

Louise herkent dat beeld. “Aanbestedingsdocumenten zijn vaak taaie kost. Maar voorop zou moeten staan wat je samen probeert te bereiken en waarom de spelregels daar dienend aan zijn. Door de spelregels op die manier te presenteren, ontstaat er veel minder weerstand.” Bij prijsvragen speelt bovendien het risico van hoge deelnamekosten, vertelt Louise.
“De kosten om deel te nemen staan dan in schril contrast met de mogelijke opbrengsten. Daardoor sluit je kleinere partijen uit, die ook hele goede ideeën kunnen hebben.”

Go/no-go moment

Bij Carbonbid is daarom gekozen voor een procedure in vier overzichtelijke stappen, met telkens een go/no go-moment. Zo hoeven deelnemers niet in één keer hoge kosten te maken. “Dat maakte deelname overzichtelijker”, zegt Pieter. “Voor de deelnemers, maar ook voor onszelf. Je houdt de inspanning proportioneel en voorkomt dat partijen direct grote investeringen moeten doen.”

Transparant communiceren

Naast kosten benadrukt Louise het belang van transparantie over wie doorgaat naar de volgende ronde. “Ik geloof dat het tot minder wantrouwen leidt als je helder uitlegt wat je hebt besloten, ook als dat voor partijen een teleurstelling is.” Volgens Pieter heeft die aanpak effect gehad. “Niemand heeft formeel bezwaar gemaakt tegen de keuze voor de winnaars. Dat komt volgens mij vooral doordat we aan de voorkant steeds heel scherp zijn geweest: wat bedoelen we precies, en is het voor iedereen begrijpelijk?”

Meer dan alleen een aanbesteding

Voor Louise laat Carbonbid de potentie zien van de publieke prijsvraag als financieringsinstrument. “Een groot voordeel is dat je na afloop een vervolgovereenkomst kunt sluiten met de winnaar. Dat is een incentive voor marktpartijen om mee te doen. Daarnaast biedt het instrument ruimte voor creatieve en innovatieve inzendingen.”

Ook de maatschappelijke impact maakt indruk. Door innovatieve CO₂e-reductiemaatregelen financieel te belonen, ontstaat volgens Pieter een nieuwe markt. “Wat hier gebeurt, is dat er een prijs ontstaat voor CO₂e-reductie buiten bestaande systemen. Dat partijen dit als eerlijk ervaren en daadwerkelijk overgaan tot actie, maakt het bijzonder.”

Lessen voor andere organisaties

Welke tips hebben Pieter en Louise voor overheidsorganisaties die een publieke prijsvraag willen organiseren? De belangrijkste les is volgens Pieter om veel tijd te investeren in de voorbereiding. “Denk heel goed na over wat je precies wilt bereiken. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar het bepaalt uiteindelijk de kwaliteit van de hele procedure.”

Daarnaast benadrukken zowel Louise als Pieter het belang van samenwerking tussen verschillende disciplines. Louise: “Je hebt beleidsmakers, juristen, inhoudelijke experts en marktpartijen allemaal nodig. Juist die combinatie maakt dat een instrument als dit succesvol kan worden ingezet.”

Of er een tweede ronde van Carbonbid komt, wordt nog besloten. Eerst wil het Havenbedrijf Rotterdam beoordelen welke resultaten de winnende projecten van de eerste ronde opleveren. Eén ding staat voor Pieter en Louise al vast: de ervaringen met Carbonbid laten zien dat publieke prijsvragen een waardevol instrument zijn voor complexe maatschappelijke opgaven. Niet alleen voor CO₂e-reductie, maar ook voor andere vraagstukken waarbij innovatie en samenwerking centraal staan.

Meer weten over publieke prijsvragen? Op vrijdag 3 juli om 14.00 uur verdedigt Louise haar proefschrift over publieke prijsvragen in Amsterdam. De verdediging is openbaar en kan ook online via een livestream worden gevolgd. Meer informatie is hier te vinden.